Grijs verleden

NRC recensie - De kortste en beste karakterisering van Grijs verleden is gegeven door historicus Jan Bank. Twee maanden nadat het boek van Chris van der Heijden was verschenen, schreef Bank kalmpjes in deze krant: ‘Het essay van Van der Heijden is meer een polemische hergroepering van bestaande gegevens en inzichten dan een oorspronkelijk onderzoek. Het is een tegendraadse bijdrage in een moreel debat over de Tweede Wereldoorlog en niet zozeer een volgende stap in een wetenschappelijke discussie.’

De rust van deze zinnen is bedrieglijk, want in werkelijkheid sloeg het boek in als een bom. Inmiddels geldt het als het belangrijkste Nederlandse oorlogsboek van dit decennium. En, eerlijk is eerlijk, niet omdat het zo goed is. Zijn status dankt het allereerst aan de titel, waarmee Van der Heijden zich beeldend verzette tegen het zwart-witdenken over de oorlog. ‘Grijs verleden’ was krachtig genoeg om een staande uitdrukking te worden – het begrip was trouwens niet nieuw, het werd in de jaren na de oorlog al gebruikt. Daarbij is Grijs verleden een aantrekkelijk boek, geheel volgens de succesformule van veel non-fictie van de laatste tien jaar: persoonlijk, helder, toegankelijk en vol beeldende anekdotes en literaire bronnen. Wat ook helemaal in overeenstemming is met de gedachte achter het boek: duidelijk maken dat het gros van de Nederlanders in de bezettingstijd handelde vanuit een klein perspectief. De meeste beslissingen werden genomen op basis van praktische korte- termijnoverwegingen, niet op basis van principes of ideologische vergezichten.

Van kwaad tot erger
Zo naverteld zijn het opvattingen waar je het moeilijk mee oneens kunt zijn. Toch slaagde het boek van Van der Heijden erin vanaf de eerste dag veel lezers en recensenten het bloed onder de nagels vandaan te halen. Meer dan met de globale inhoud heeft dat te maken met de woordkeuze van Van der Heijden. Dat begint met vaak aangehaalde eerste zinnen: ‘Eerst was er de oorlog, daarna het verhaal van die oorlog. De oorlog was erg maar het verhaal maakte de oorlog nog erger.’ De feitelijke betekenis (erge oorlog plus erge verhalen maakt dubbel erg) is niet bijzonder, maar let op het woordje ‘maar’. Dat suggereert dat de oorlog wellicht toch niet zo erg was. Iets vergelijkbaars gebeurt bij de nadruk die wordt gelegd op de gevoeligheid van Rijkscommissaris Seyss-Inquart: ‘Het lijkt onvoorstelbaar dat een schone-handenbeul als Seyss-Inquart over zoiets als gevoel zou kunnen beschikken. Toch was dat zo. Seyss-Inquart was zelfs een bijzonder ‘gevoelig’ mens.’ Hier staat niet dat Seyss-Inquart een minder grote schoft was omdat hij gevoel had, maar de tegenstelling tussen misdadigheid en gevoel wordt gesuggereerd. Zo zit Grijs verleden vol kleine provocaties, zo ook in het gebruik van het woord ‘verzetjes’, of de formulering dat Loe de Jong in de jaren 60 begon ‘aan een herhaling van de oorlog’.

Het maakt dat Grijs verleden geen boek is dat de strijd aanbindt met het moralisme over de oorlog, maar vooral een boek dat een ander moreel oordeel over de bezettingsjaren propageert. Het leverde Van der Heijden een storm van kritiek op die zich concentreerde op het verwijt dat hij alle daden en gedachten zo nivelleerde dat hij het deed voorkomen of alle daden van collaboratie en verzet irrelevant waren. De slachtoffers zou hij uit het oog verliezen. In de weken na verschijning werd Van der Heijden hard aangevallen in De Volkskrant (Jan Blokker), NRC Handelsblad (Bas Blokker) en Vrij Nederland (Jessica Durlacher). Radio en tv regen de grijs-debatten aaneen, lovende woorden waren er van NIOD-directeur Hans Blom.

Een ingewikkelde rol in het debat speelde de vader van Chris van der Heijden. Bij verschijning van het boek gaf Van der Heijden aan dat deze fout was geweest tijdens de bezetting. Die wetenschap zal de ontvangst van Grijs verleden niet welwillender gemaakt hebben. Omgekeerd valt de betrokken en gepassioneerde toon van het boek moeilijk los te zien van die familiegeschiedenis. Volgens Van der Heijden was hij echter al lang vóór het schrijven van het boek in het reine gekomen met zijn vader. Dat zal zo zijn, maar dat die verhouding geen sporen in het boek heeft achtergelaten is voor een lezer van het boek minder eenvoudig te geloven dan voor de schrijver. Zeker is dat de zeggingskracht – wat iets anders is dan overtuigingskracht – van het boek er niet onder heeft geleden.

Lees hier de rest van het artikel,